ضعیفترین دلیل در بین ادله به معنای اخص، سوگند میباشد که عملکرد این نوع دلیل فقط به منظور “فصل خصومت” است. معادل عربی سوگند کلمه قسم، حلف(به فتح حاء) و یمین میباشد و آن، اظهاری است که شخص با گواه گرفتن خداوند به نفع خود مینماید. البته، باید متذکر شد که قسم تنها وظیفه منکر نیست، بلکه در مواردی مدعی نیز میتواند برای فیصلهدادن دعوا قسم بخورد. بنابراین، توجیه مناسبی نخواهد بود که بگوییم مبنای قسمت اخیر ماده (197) آیین دادرسی مدنی که پس از بیان اصل برائت نتیجه میگیرد که اگر کسی مدعی حق یا دینی باشد باید آن را اثبات کند، در غیر اینصورت با سوگند خوانده حکم برائت صادر خواهد شد. قاعده کلی «البینه علی المدعی و الیمین علی من انکر» است. قانونگذار مشخص ننموده چرا اگر مدعی نتوانست بر صحت ادعای خود دلیل بیاورد، منکر باید قسم بخورد و آیا هر کس میتواند ادعای دینی علیه دیگری داشته باشد و به دلیل عدم توانایی اثبات از طرف دیگر بخواهد که او قسم بخورد؟ ماده (272) آیین دادرسی مدنی نیز با تکرار و تأکید بلاوجه حکم مذکور در ماده (197)آ.د.م، میگوید: ‹هرگاه خواهان (مدعی) فاقد بینه و گواه واجد شرایط باشد، و خوانده (مدعی علیه) منکر ادعای خواهان بوده به تقاضای خواهان منکر ادای سوگند مینماید و به موجب آن ادعا ساقط خواهد شد.» به نظر میرسد –همانطور که فقهای مالکی بیان داشته اند(1)- باید بین مدعی و منکر شراکت و دادوستد بوده باشد تا افراد سفله و طماع، اهل فضیلت را با سوگند دادن آنان خوار ننمایند. بنابراین، سوگند را در صورتی که اماراتی دال بر تعامل قبلی بین دو طرف و سابقه رابطه دائن و مدیونی موجود باشد، میتوان متوجه منکر نمود.
