وضعیت پژوهش (تجدیدنظر)(1)تبعی در آیین دادرسی مدنی فعلی: «بسا اتفاق میافتد که محکوم له از محکومبه در حکم صادرشده رضایت کامل نداشته، یعنی تمام درخواستهای او را دادگاه اجابت نکردهاست، معهذا برای احتراز از معطلی در دادگستری در مدت قانونی پژوهش نمیخواهد. لیکن بعد وقتی که ملاحظه میکند طرف او خواستار پژوهش شده و او را برخلاف میلش به دادگاه بالاتری میکشاند، او هم نزد خود فکر میکند حال که باید راه پژوهش را بپیماید؛ او هم از آن قسمت حکم که رضایت او را حاصل نمیکند، درخواست پژوهش بدهد. این درخواست را پژوهش تبعی میخوانند؛ در مقابل دادخواست طرف که در این صورت پژوهش اصلی نامیده میشود.»(2) برای مثال: در یک دعوای خانوادگی؛ زوج در برابر خواسته زوجه مبنی بر مطالبه 200 سکه مهریهاش دادخواست تقابل به خواسته رسیدگی به اعسار از پرداخت یکجای مهریه و تقسیط تقدیم دادگاه مینماید و ادلهای ابراز کرده که کارمند حقوق بگیر با دریافتی مبلغ 120 هزارتومان در ماه است. صحت ادعای زوج و زوجه نزد دادگاه محرز شده؛ ولی حکم به پرداخت مهریه زوجه بهطریق اقساطی و از قرار ماهی یک سکه (حدود 80 هزار تومان) صادر میکند. زوج به ظاهر به حکم صادرشده اعتراضی ندارد، اما هنگامی که متوجه پژوهشخواهی زوجه میشود و پرداخت اقساط سنگینی را مازاد بر توان خود میبیند، فرصت را مغتنم شمرده، مبادرت به پژوهش خواهی تبعی مینماید. «در قوانین اروپایی از جمله فرانسه و آلمان، پژوهش تبعی در دعاوی مدنی معمول است و فوایدی دارد و اصحاب دعوا را به مسالمت تشویق میکند؛ چه در مواردی که حکم نخستین قائل به تفکیک شده بعض آن به سود خواهان و به زیان خوانده و بعض دیگر بالعکس باشد. هریک از طرفین ممکن است پیش خود این حساب را بکنند که اگر در جزء نامساعد به خود پژوهش بخواهند، جزء مساعد هم در نتیجه پژوهش تبعی طرف به خطر میافتد و روی این حساب از پژوهش خواستن خودداری میکند. در صورتی که اگر پژوهش تبعی را قانون نشناخته باشد هریک از آنها احتیاطاً پژوهش میخواهد برای اینکه از حریف عقب نماند و بالنتیجه دعاوی پژوهش تشویق و زیاد میشود.»(3) این فایده در مثال فوق به وضوح منعکس است؛ به این ترتیب که زوج بنابر احتمال نقض حکم یا تعسر از پرداخت هزینه دادرسی مرحله پژوهش، تجدیدنظر خواهی ننموده و چنانچه زوجه نیز احتمال میداد که ممکن است دادگاه تجدیدنظر حتی اقساط مهریه را تقلیل دهد فصل خصومت میشد و این مسابقه در پژوهش و مآلاً تصدیع اوقات محاکم اتفاق نیفتاده یا حداقل محدودتر میگردید.
