طرح موضوع: عنصر معنوی در قانون با کلمات عمدی، عمداً، عامداً، به قصد، به قصد سوء، با سوءنیت، با علم، عالماً، عامداً و … مشخص شده است. عنصر معنوی یا سوءنیت، یعنی فکر بد و در حقوق جزا، فکر بد، فکر نقض و خلاف قانون است. از اینرو سوءنیت را یقین بر حصول نتیجه مجرمانه تعریف نمودهاند که امری است موضوعی نه حکمی.(1) سوءنیت از آنجایی که با قصد و اراده که کاملاً جنبه روانی دارند ارتباط دارد فقط در مورد اشخاص حقیقی مصداق دارد. از این رو به آن عنصر روانی نیز اطلاق می شود. علم و آگاهی مقدم بر قصد و اراده است و برای تحقق عنصر روانی جرم، تقارن علم و آگاهی با قصد و اراده و تظاهر عینی و خارجی آنها لازم است. فقدان علم، جهل است و جهل در موضوع بر خلاف جهل در حکم، رافع مسئولیت کیفری میباشد. اراده ارتکاب جرم را سوءنیت عام و خواستن نتیجه مجرمانه را سوءنیت خاص می نامند.(2) عمد یا خواست نقض قانون به دو صورت ممکن است باشد: 1- خواست به فعل تعلق می گیرد. (عمد در فعل یا اراده ارتکاب) 2- خواست به تحصیل نتیجه تعلق می گیرد. جزء اول بدون جزء دوم امکان وجود دارد، ولی برعکس آن امکان پذیر نیست.(3) قابلیت انتصاب، پایه اصلی مسئولیت جزایی است. وجود وظیفه، حد انجام یا ترک عمل اطلاع از وجود وظیفه و توانایی انجام آن نیز شرط تحقق مسئولیت میباشد. مبنای مسئولیت کیفری نیز عبارت است از: بلوغ، عقل (اراده) و اختیار میباشد.(4) با فقدان هر یک از این مبانی، مسئولیت کیفری منتفی است و مرتکب وارد در قلمرو کیفری نمیشود. موانع مسئولیت کیفری عبارتند از: صغر، جنون، اجبار و اکراه، جهل و اشتباه، مستی و بیهوشی. طرق اختلال در مبانی مسئولیت کیفری قابل احصا و شمردن نیست و نیازی هم به احصای آنها نیست؛ زیرا مسئولیت و مبانی آن مسبوق به بحث جرم می باشند. انگیزه حسب مورد ممکن است موجب تخفیف مجازات ( انگیزه شرافتمندانه بند سوم از ماده 22 قانون مجازات اسلامی) یا تشدید مجازات ( انگیزه غیرموجه) یا زوال وصف مجرمانه (سقط جنین برای حفظ حیات مادر) یا تعلیق مجازات ( ماده 25 ق. م. ا) گردد.
