هر کشوری با توجه به تابعیت از دو دسته افراد تشکیل میشود: اول دستهای که معمولاً اکثریت قاطعی را تشکیل میدهند. تبعه همان مملکت هستند و وضع حقوقی آنها مشخص و معلوم است. حقوق مدنی، حقوق تجارت، حقوق اداری، حقوق اساسی، آیین دادرسی بهطور مستقیم و یا غیرمستقیم در درجه اول مربوط به آنها است. دسته دوم کسانی هستند که عنوان بیگانه را دارند. یعنی تابعیت کشور محل توقف را ندارند؛ اعم از اینکه اساساً تابعیت هیچ کشوری را نداشته باشند یا دارای تابعیتی غیر مملکت محل توقف باشند. از نظر قوانین ایران، بیگانه کسی است که تابعیت ایران را ندارد. شخص بدون تابعیت هم بیگانه محسوب میشود. طبیعی است وضع حقوقی بیگانه با تبعه متفاوت است. در ایران مقررات قانونی گوناگون دربارهی وضعیت بیگانگان وجود دارد. این مقررات بر دو گونهاند: یک دسته مقرراتی هستند که در آنها شرایط آمدن بیگانه به ایران و اقامت و کار او در این سرزمین و خروج او از کشور تعیین شدهاند. این مقررات ناشی از مقررات اداری است و هر بیگانهای در ایران باید وضعیت خود را با آن تطبیق دهد. دستهای دیگر قاعدههایی هستند که در آنها حقوق بیگانگان در ایران تعیین شده است. البته ضرورتهای اقتصادی، فرهنگی، سیاسی و اجتماعی موجب شده دولتها بدون آنکه در برابر یکدیگر تعهدی خاص برعهده داشته باشند این الزام را احساس کند که باید، هر یک در قلمرو خود، به تعیین و تنظیم قاعدههای حاکم بر روابط بیگانگان هماهنگ با نظام حقوقی خود مبادرت ورزند. مسألهای که ممکن است در موضوع اتباع بیگانه مطرح شود آن است که قوانین داخلی جمهوری اسلامی ایران چه مقرراتی را برای این دسته اشخاص جهت ورود به کشور پیشبینی کردهاند؟ این بیگانگان به چند دسته تقسیم میشوند؟ استثنائاتی که برای ورود و خروج اتباع بیگانه در نظر گرفته شده چیست و مأموران دولت در دادن روادید ورود به ایران از چه اختیاراتی برخوردارند؟ در چه شرایطی ورود اتباع بیگانه غیرمجاز تلقی میشود و ضمانتهای اجرائی برخورد با اینگونه بیگانگان چیست؟ حقوق پناهندگان و آوارگان که بهموجب شرایط خاص کشور خود اجباراً وارد خاک ایران میشوند از دیدگاه قانون ایران و بعضاً بینالملل چگونه مدنظر قرار گرفته است؟ بدیهی است پذیرش حق اعمال حاکمیت دولتها اقتضاء میکند که دولتها مجاز باشند برای حفظ امنیت قلمرو خویش و جلوگیری از ورود و خروج غیرمجاز اشخاص بیگانه از طریق مرزها قوانینی را وضع کنند و ضمانتهای اجرائی این قوانین را نیز برای حفظ تمامیت ارضی و حمایت از اتباع داخلی کشور پیش بینی کنند. عقیدهی نگارنده براین است که بیان قوانین و مقررات مربوط به مجوز ورود اتباع بیگانه و رعایت آنها مبین ورود مجاز بیگانگان بوده و اشخاص بیگانهای که بدون رعایت این مقررات وارد خاک ایران شوند... ورود آنها مشروعیت نداشته و غیرمجاز خواهد بود. استثنایی که در این خصوص وجود دارد مقررات مربوط به آوارگان و پناهندگان است که در جای خود بررسی خواهد شد.
