آن چه در علم حقوق به آن پدیده ی جنایی(1) می گویند، تنهااز سوی انسان و آن هم تنها در جوامع انسانی واقع می شود اما خوشبختانه اعمالی که از انسان سر می زند،منحصر به همین پدیده نیست. از انسان هزارات عمل خوب و بد دیگر صادر می شود که فقط یکی از آن ها پدیده ی جنایی نامیده می شود و مرتکب را در معرض مجازات یا اقدامات تأمینی قرار می دهد.بنابراین باید طریقه و روشی انتخاب گردد که به وسیله ی آن بتوان پدیده ی جنایی را از سایر اعمال انسانی تفکیک نمود. اصولیترین طریقی که برای تفکیک پدیده ی جنایی از سایر اعمال انسانی وجود دارد،همان «تعیین مجازات یا اقدامات تأمینی» برای پدیده ی جنایی است. از آن جا که در ساختار فعلی حقوق ایران، صرفاً قانون حق تعیین مجازات را دارد. لذا اولین شرط پدیده ی جنایی وجود قانون است. مقنن در ماده (2) قانون مجازات اسلامی مقرر داشته:«هر فعل یا ترک فعلی که در قانون برای آن مجازات تعیین شده باشد،جرم محسوب می شود.» که به اصل « قانونی بودن جرایم و مجازات ها»(2) معروف است. هیچ امری را نمی توان جرم دانست مگر آن که به موجب قانون برای آن مجازات یا اقدامات تأمینی یا تربیتی تعیین شده باشد. ولی وجود قانون به تنهایی برای در معرض مجازات قراردادن فرد،کافی نیست؛بلکه شخص مرتکب باید عملاً مورد مجازات یا اقدامات تأمینی قرار گیرد«ارتکاب مادی عملی ممنوع» است نه داشتن مقاصد و افکار مجرمانه؛(3) لذا شرط دوم تحقق پدیده ی جنایی همان بروز و ظهور افکار مجرمانه و ارتکاب مادی عملی ممنوع است. این شرط دوم را علما «عنصر مادی جرم» نامیده اند. مجموع دو عنصر قانونی و مادی کافی نیست که شخص مرتکب را در معرض مجازات قرار دهد بلکه شرط دیگری هم ضروری است و آن این که مرتکب با میل و اراده،عمل ممنوعه را انجام داده باشد یا حداقل در ارتکاب آن مرتکب بی احتیاطی یا بی مبالاتی شده باشد.این شرط سوم را دانشمندان «عنصر روانی جرم» نامیده و مجموع شرایط فوق الذکر را «عناصر سه گانه ی جرم» نامیده اند.(4) آیا عناصر تشکیل دهنده ی جرم منحصر به همان عناصر سه گانه است؟ برخی از حقوق دانان(5) معتقدند که عناصر سه گانه ی مذکور،کافی برای تحقق پدیده ی جنایی نبوده بلکه وجود عنصر دیگری به نام عنصر غیر مشروع (Element Injuste)نیز ضروری است.آنان اضافه می نمایند که در بسیاری از موارد،از جمله دفاع مشروع بااین که عناصر سه گانه ی جرم وجود دارند، مع هذا موردی برای تعقیب و مجازات مرتکب نیست؛زیرا در این مورد، عنصر چهارم یعنی همان عنصر غیر مشروع وجود ندارد. لیکن اکثریت دانشمندان فرانسوی با این نظر موافق نبوده و اظهارنظر می نمایند که اصولاً لازمه ی تحقق هر جرم آن است که در ارتکاب عمل جنبه های غیر مشروع وجود داشته باشد والا هر گاه خود مقنن به عللی از جمله دفاع مشروع، خاصیت جرم بودن را از عملی سلب نموده باشد، اصولاً نمی توان گفت که جرمی واقع شده است. بنابراین آن چه را که «گارو» و دانشمندان آلمانی تحت عنوان «عنصر غیر مشروع» بیان نموده اند، در حقیقت همان «زوال یا فقدان عنصر قانونی» است؛ لذا به نظر ما بهتر آن است که عناصر تشکیل دهنده ی جرم را به همان عناصر سه گانه محدود نمود. در این مقاله مجال بررسی عناصر مادی و قانونی جرایم را نداریم و اندک نظری به عنصر روانی می اندازیم؛البته بررسی انگیزه و نقش آن در تکوین جرم. بنابراین با طرح چند سؤال بحث اصلی را آغاز می کنیم.جایگاه عنصر روانی در میان عناصر سه گانه ی تشکیل دهنده ی پدیده ی جنایی چیست؟ انگیزه چیست و جایگاه آن در تشکیل پدیده ی مجرمانه چیست؟ ارتباط عوامل مؤثر در رکن روانی (عمد و خطای جزایی) با انگیزه چیست؟
