قسمت پایانی گفتار چهارم) حق دفاع و وسایل استفاده از آن الف )حق حضور در دادگاه و دفاع از خود، شخصاً یا توسط وکیل قسمت چهارم بند "3" ماده (14) میثاق و قسمت سوم بند "3" ماده (6) کنوانسیون اروپایی تصریح کرده اند که «متهم حق دارد در محاکمه حاضر شود و شخصاً یا توسط وکیل منتخب از خود دفاع نماید و چنان چه وکیل نداشته باشد،از حق داشتن وکیل مطلع گرددو در صورت اقتضای عدالت و عدم توانایی به صورت رایگان برای او وکیل تعیین شود.» قسمت «د» بند "2" ماده (8) کنوانسیون امریکایی و قسمت "ب" بند "1" ماده (7) منشور آفریقایی حقوق بشر نیز چنین تضمینی را پیش بینی کرده اند. کمیته حقوق بشر در تفسیر کلی این تضمین گفته است متهم یا وکیل او باید از حق شرکت و دفاع فعال در تمام مراحل تحقیق و رسیدگی برخوردار باشند، هم چنان که در صورت اعتقاد به غیر منصفانه بودن محاکمه از حق اعتراض به دادگاه برخوردارند. کمیسیون اروپایی حقوق بشر در دعوایی به تاریخ 8 مارس 1979 علیه دولت ایتالیا موسوم به آرتیکو تضمین پیش بینی شده درقسمت سوم بند "3" ماده (6) کنوانسیون را از اساسی ترین شاخص های مفهوم محاکمه منصفانه تلقی کرده است. نماینده دولت ایتالیا در دعوای مزبور اصرار داشت که نقض تضمین مورد بحث منحصر به مواردی است که متهم به واسطه عدم حضور در دادگاه یا عدم برخورداری از معاضدت وکیل متحمل زیانی شده باشد. کمیسیون با این استدلال که چنین تفسیری نه در منطوق عبارت قسمت سوم بند "3" ماده (6) کنوانسیون می گنجد و نه در منطق آن، مفاد مقرره مورد اشاره را متضمن یک تضمین مطلق از تضمین های دفاع شمرده. با این حال به نظر می رسد که چون فلسفه پیش بینی تضمین مورد بحث، حمایت از حقوق متهم در دعاوی جزایی است چنان چه متهم خود از استفاده ازچنین تضمینی صرف نظر کند و از حضور در مراحل دادرسی امتناع ورزد، محاکمه غیابی وی ممکن باشد. به هر حال مراجع رسیدگی کننده مکلف به احضار متهم اند هم چنان که موظفند او را از حق داشتن وکیل مطلع سازند و وکیل منتخب متهم را در مراحل مختلف رسیدگی بپذیرند و مدافعات او را استماع نمایند و در صورت اقتضای عدالت وعدم توانایی مالی متهم به صورت رایگان برای وی تعیین وکیل نمایند. کمیته حقوق بشر موارد زیر را نقض قسمت سوم بند "3" ماده (14) میثاق شمرده است: 1- هنگامی که متهم از امکان دسترسی به هر نوع مشاوره حقوقی محروم بوده است؛ 2- هنگامی که فردی برخلاف میل متهم به عنوان وکیل مدافع وی انتخاب شده است؛ 3- در مواردی که امکان ارتباط با وکیل از متهم سلب شده است؛ 4- هنگامی که حق حضور متهم یا وکیل وی در مراحل مختلف رسیدگی نادیده گرفته شود.
