بسیج در لغت به معنای آماده، مهیا، ساز و برگ و سامان دادن است. اما در اصطلاح به نیروهای مردمی داوطلبی گفته می‌شود که آماده‌اند در شرایط دفاعی و جنگی از کشور دفاع کنند. مقام معظم رهبری در تعریف بسیج می‌فرمایند: «بسیج عبارت است از مجموعه‌ای که در آن پاک‌ترین انسآن‌ها، فداکارترین و آماده به کارترین جوانان کشور در راه اهداف عالی این ملت و برای به کمال رسانیدن و به خوشبختی رسانیدن این کشور جمع شده‌اند... بسیج یعنی حضور در همه میدآن‌هایی که از انسان در آن میدان یک کاری می‌طلبند.»
عده‌ای با نگاهی دانشگاهی بسیج را بدین صورت تعریف کرده‌اند: «بسیج نیرویی است مبتنی بر جنبه داوطلبانه و متشکل از اقشار گوناگون مردم بخصوص جوانان برای حفظ و حراست از جمهوری اسلامی ایران و دستاوردهای انقلاب اسلامی که تحت عنوان ارتش بیست میلیونی تشکیل شده است و توسط نیروی مقاومت بسیج که از اجزای سپاه پاسداران انقلاب اسلامی می‌باشد، سازمان آن گسترش نیز می یابد.»⁽¹⁾
بسیج از دیدگاه‌های متعددی مورد بررسی قرار گرفته است. عده‌ای اصرار دارند تا بدون توجه به موقعیت‌های موثر در تشکیل بسیج که تعیین کننده اهداف آن می‌باشد، از بسیج به عنوان یک پدیده جهانی با اهداف جهانی یاد کنند. در مقابل گروه دیگری صرفاً تشکیل بسیج را ناشی از مشارکت مقطعی و آن هم در دفاع نظامی از کشور خاص دانسته‌اند. به نظر می‌رسد بسیج پدیده‌ای خاص در ایران بوده که ریشه در اهداف انقلاب اسلامی داشته و در جهت استحکام بخشی به آن اهداف آن گام برمی‌دارد.⁽²⁾
بسیج در مفهوم اسلامی خود اساساً دارای حوزه‌ای وسیع و کاربردی عمیق و گسترده است. مفهوم بسیج در فرهنگ اسلامی ماهیتی ایدئولوژیک و عمیقاً اعتقادی دارد. بسیج اساساً نشانه و آیتی از یک خط، یک استراتژی و بالاتر از آن