مبحث پنجم: توبه‌ی مجرم
توبه از مفاهیم شرعی است که به دلیل اقتباس قانون‌گذار از منابع فقهی در تدوین قوانین حدود، قصاص و دیات از این رهگذر وارد حقوق موضوعه شده است. پیش‌تر در قانون مجازات اسلامی مصوب 1370 مقررات مربوط به توبه به صورت خاص در جرایمی معین پیش‌بینی شده بود، ولی قانون مجازات اسلامی مصوب 1392 آن را به عنوان عاملی مستقل برای سقوط مجازات‌ها معرفی کرده است.⁽¹⁾ این تأسیس حقوقی اگر با دقت، در موارد خاص و با احراز شرایط اجرا شود، تاثیرات مثبت فراوانی خواهد داشت. به هر حال اجرای این تأسیس حقوقی نباید به راهکاری برای فرار مجرمان از مجازات تبدیل شود.
 توبه در لغت به معنای دست کشیدن از گناه و بازگشت به راه حق می‌باشد. همچنین به معنای بازگشت و پشیمانی و ندامت از گناه وارد شده است. (فرهنگ فارسی عمید، ص430) معنای اصطلاحی این واژه از معنای لغوی آن دور نمانده است و بدین صورت بیان شده است :
توبه یعنی بازگشت از گناهان ذهنی و قولی و فعلی یا پاک نمودن قلب از گناهان و بازگشت از دوری حق تعالی به نزدیکی و دوستی با او، یا دست کشیدن از معاصی در زمان حاضر و عزم قطعی بر ترک آنها در آتی، و تلافی نمودن تقصیرهای گذشته یا بازگشت از مخالفت با حق به سوی موافقت با او.
از نظر حقوق جزای اسلامی، فرد توبه کننده هم مرتکب جرم با تمامی ارکان سه گانه آن شده است و هم اینکه واجد مسئولیت کیفری جهت اعمال مجازات می‌باشد، لیکن به منظور رعایت پاره‌ای از مصالح اجتماعی، اعمال سیاست جنایی مناسب و تحقق اهداف جرم‌شناسی، از وی سلب مجازات می‌شود. به عبارت دیگر، هدف غایی از اجرای مجازات، اصلاح، بازپروری و بازسازگاری مجرم است و چنانچه برای دادگاه محرز شود که مجرم با توبه (به شرط اینکه احراز شود) از عملکرد خویش نادم گشته و در حال بازگشت از راه اشتباه رفته است، اعمال مجازات فاقد فایده اجتماعی می‌باشد و از اینرو جامعه باید از آن صرف نظر نماید. بنابراین، حقوق جزای اسلامی، با پیش‌بینی توبه، یک گام مؤثر به سمت اصلاح و بازسازگاری مجرمان برداشته است و همین موضوع این حقوق را از سایر مکاتب حقوق کیفری مجزا و منحصر به فرد می‌سازد.