نهاد «عاقله» که شامل پدر، پسر و بستگان ذکور نسبی پدری و مادری یا پدری به ‌ترتیب طبقات ارث می‌باشد، حکمی است امضایی تکلیفی که بر اساس آن، با اجتماع شرایط قانونی؛ از جمله تمکن مالی حین پرداخت، عاقله را به قائم‌مقامی از مرتکب، مسئول پرداخت دیه جنایت‌های ارتکابی وی قرار می‌دهد. در خصوص قلمرو زمانی و مکانی اعتبار این نهاد که مبتنی بر ضمان متقابل، ارث، بازدارندگی از ارتکاب جرم و حفظ احترام خون مسلمان می‌باشد، میان حقوقدانان اختلاف نظر وجود دارد. برخی، قائل بر منسوخ شدن این نهاد، در جهان معاصر، به لحاظ عبور از دوران زندگی قبیله‌ای می‌باشند. در مقابل، برخی دیگر، نهاد مزبور را به عنوان یکی از احکام اسلام، جهان‌شمول و اعتبار آن را استصحاب می‌نمایند.